Çernobil Nükleer Santralı faciasının(1986) anlatıldığı dizide santralın bulunduğu Pribyat şehir konseyinin acil toplantısı, şehirdeki komünist partisi temsilcilerinden iki yöneticinin, Moskova’ya, kariyerlerini korumak adına, yazdıkları raporda “endişe edilecek bir şey yok” kaza kontrol altına alındı,”sözleriyle açılır.

Ardından söz alan genç bir konsey üyesi, dışarıda gördüğü kusan,yüzleri kanayan insanlardan ve gökyüzünü kaplayan ışıktan duyduğu endişeyle şehrin derhal tahliyesi ister.

Tam bu sırada Ekim Devrimi’ne katılmış, elinde baston yaşlı bir konsey üyesi ayağa kalkar ve konuşmasına kentin tahliyesini isteyen genç yöneticiye destek veriyormuş gibi başlar, devamında:

“Acaba kaçınız Çernobil’in gerçek adının Vladimir I.Lenin Nükleer Santralı olduğunu biliyor? Lenin bu gece hepimizle, özellikle de genç adam bu halka tutkunla, seninle gurur duyardı.”

“Devletin yegâne amacı da bu değil mi,” der.

Ama sonra konuşmanın seyri değişir:

“Bazen unutuyoruz, bazen de korkunun tutsağı oluyoruz. Ama Sovyet sosyalizmine olan inancımız her zaman ödüllendiriliyor. Şimdi devlet bize buradaki durumun tehlikeli olmadığını söylüyor. İnanın yoldaşlar,”der ve devam eder:

“İyi dinleyin, devlet paniği önlemek istemektedir. Çünkü insanlar askerleri gördüğünde korkacaklar. Ama insanlar kendi çıkarlarına aykırı sorular sormaya başladığında basitçe sadece işlerine bakmaları, devlet işlerini devlete bırakmaları söylenmeli,”der ve hükmünü verir:

“Şehri tecrit edeceğiz. Kimse gitmeyecek. Yanlış bilginin yayılmaması için telefon hatlarını keseceğiz ve halkın emeklerini ödüllendireceğiz. Bu hepimizin parlaması için büyük bir fırsat olacaktır,”der ve konuşmasını bitirir.

Yaşlı sosyalistin konuşması salonda hararetli alkışlarla karşılanır, şehir bütün kapalı sistemlerde olduğu gibi tahliye edilmez ve dışarıya kapanır.

Böylece kent seçkinlerinin (namanklatura) beslendiği sosyalizme zarar gelmemesi adına Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre radyasyona maruz kalan 3 bin 940-9 bin insan hayatını kaybetmiştir.

Beş yıl sonra da Rusya İmparatorluğu da çöker.

Çernobil olayı, şeffaflıktan uzak, dış dünyaya ve gelişmelere davayı bahane ederek kapılarını kapatan ideolojik yönetimlere tipik bir örnektir.

Burada sözü edilen dava zamana, şartlara göre değişen bir seküler ideolojiden ya da ideoloji haline getirdiği dinden güç alan toplumsal bir olgudur.

Bu olgu bir zamanlar Rusya’da sosyalizm/ komünizm, Almanya’da, Nazizm, İtalya’da Faşizm olarak ortaya çıkmış ve insanlığı olumsuz etkilemiştir.

Diğer taraftan bu coğrafyada din her dönemde insanların tercihlerinde başta gelen bir güç olmuştur. O nedenle tarihte yönetici elitleri iktidar olabilmek için dindarlar üzerinde rıza oluşturmanın yollarını aramışlardır.

Ama ne var ki, arkasına ister ideolojileri ister dini çevreleri alsın meydanı bu güçlere bırakan yönetimler bir süre sonra dalkavukların cirit attıkları yer olur. .

Çünkü bizde gelenektir, her lider zaferi mücahitlerle kazanır, bir süre sonra mücahitlerin yerini müteahhitler alır.

Ardından müteahhitler yerlerini, lider sendelediğinde ilk gemiyi terk edecek olan, her şeye müsait “fırsatçılara” bırakırlar..

Pekiyi bu şeffaflığa kapalı kültür ve otoriter “dava” döngüsü bir toplumda nasıl oluşur?

Zamanla eleştirenler dışlanır ve onların yerini “evet efendimci” her kararı onaylayan dalkavuklar alır.

Onlar lidere yalnız duymak istediklerini söyler ve bu şekildeki bildirimler sonucu lider yalnız dünya gerçeklerinden değil içerideki olgulardan da uzaklaşır.

Eleştiri göz ardı edilir ya da cezalandırılırsa görevliler lidere hatalı işleri bildirmek yerine ya ters yüz ederek bildirirler ya da hasıraltı ederler.

Zira doğası gereği statükoyu eleştirmek olan yeni fikir ve görüşler,sistem demokratikse bu gerçekleşir.Eğer sistem eleştiriye kapalıysa bu durumda kimse ne fikrini söyler ne tezini ne de hipotezini açıklar.

Bu gibi durumlarda eleştiriye kapalı toplumlar başarısızlıklarının suçunu yıkacak bir günah keçisi bulurlar. Olumsuzlukları ya dış güçlere ya rakip partilere ya da şansa, kadere yıkarlar.

Bu döngünün doğal bir sonucu sistemdeki arızaları gören ve düzeltmek için çabalayan ama her defasında liderin çevresine toslayan nitelikli ve idealist insanlar da sistemden dışlanırlar.

Ve meydanı boş bulan kifayetsiz muhterisler de çoğu zaman arkalarına sığındıkları devletten ve davadan aldıkları güçle fırsat bu fırsattır diyerek akan selden kütük kapmanın derdine düşerler.

Velhasıl Çernobil olayında olduğu gibi bir dava hangi hataları örttüğü ile değil, insan hayatını ve hakkını ne kadar koruduğuyla ölçülür.

Eleştiriyi devlet sırlarını ifşa, itaati ve hataları gizlemeyi erdem sayan yönetim anlayışında ise dava elit bir sınıfın çıkarlarına kalkanlık görevi görür.

Ve gerçekleri söyleyenler itibarsızlaştırılırken gerçekleri hasıraltı edenler terfi ederler.

Son tahlilde dava bir avuç iktidar elitini ihya ettirirken insanlık o davanın altında kalır.

Kaynaklar:

1-Yıldıray Oğur, Makale Nomenklatura’nın çıkarları, Karar:03.10.2020,

2-Daniel Kahneman,Hızlı ve Yavaş Düşünme,Varlık Yayınları

3-Görsel, Prof.Dr. İlhami Güler, Makale Neden Ahlaksızız,Perspektif.