Halkevleri ve Aydın'da Bir Halkevi hikâyesi

Hüseyin Asar

08.03.2018 - 11:30 Yayınlanma

Toplumun inşası, eğitilmesi, cumhuriyetçi düşünceye uygun yurttaşlık modelinin oluşturulmasında, halkın bilinçlenmesinde 19 Şubat 1932 ‘de açılan halkevlerinin önemli katkıları olmuştur. Halkevleri, Cumhuriyetin gerçekleştirdiği devrimlerin bir uygulama alanı olduğu kadar; yetişkin eğitiminde, yediden yetmişe herkesin kendisini gerçekleştirebileceği önemli eğitim merkezleri olmuştur. Halkevleri bir Cumhuriyet ve Mustafa Kemal projesidir. Cumhuriyet ve modernleşme projesini toplumla buluşturmayı hedefleyen sosyo-kültürel kurumlar olmuşlardır.

Gazi Mustafa Kemal, Türk Ocaklarının kapatılmasına ve yerine Halkevlerinin açılmasına 1931 yılındaki Aydın ziyaretinde karar vermiştir. 19 Şubat 1932 yılında faaliyete başlayan birinci Halkevi hareketi, başarılı çalışmaların ortaya koyması ile Halkevlerinin ilerleyen yıllarda sayısı giderek artmıştır. Her Halkevi, bulunduğu yörenin tarihine, coğrafyasına, folkloruna, sosyal ve ekonomik yapısına ışık tutacak çok değerli çalışmalar ortaya koymuştur. Kapatıldığı 1951 yılında 63 ilde 478 Halkevi, 4322 Halkodası faaliyet gösteriyordu.

Halkevi şubelerinin Türk Devriminin toplumsal tabana yerleşme sürecinde yüklendiği misyon her halkevi şubesini çekim merkezi haline getirmiştir. Sanatta, sporda, kültürde ve toplumsal etkinliklerde kaynaşmayı sağlayacak olan Halkevleri, toplumda aydınlıkçı, çağdaş ve birleştirici bir rol üstlenmişlerdir. Halk arasında kültür ve düşünce birliğini sağlamak, Atatürk devrimlerinin benimsenmesini gerçekleştirmek, Cumhuriyetin kültür atılımını yapmak, kır-kent ve köylü-aydın ikiliğini ortadan kaldırmakta etkili olan önemli bir rol üstlenen Halkevleri; Ceyhun Atıf Kansu'nun da belirttiği gibi "Kemalizm’in halk okulları" oldu.

Kültürel ve sosyal alanda yaptığı çalışmalarla, dönemine damgasını vurmuş olan Halkevleri Türkiye ye özgü kuruluşlar olup İngiltere tarafından da örnek alınarak, Londra 'da Londra Halkevi kurulmuştur. UNESCO da bize özgü olan Halkevlerini geri kalmış ülkeler için model olarak göstermiştir.

Halkevleri çağdaş bir birey, çağdaş bir toplum yaratma yolunda çok önemli mesafeler katetmişken siyasi çekişmelere kurban edilmiş, 8 Ağustos 1951 tarihinde yürürlüğe giren 5830 sayılı yasa ile DP iktidarının ilk yılında kapatılmıştır. Bu dönemde Aydın ilinde toplam 15 Halkevi açılmıştır. Mesela ilimizde ilk müze Aydın Halkevi bünyesinde açılmıştır.

İkinci Halkevleri dönemi 1963 ile 1980 dönemi arasını kapsamaktadır. Birinci dönemin aksine bu dönemde devlet desteği olmadan bağımsız demokratik kitle örgütü olarak ortaya çıktılar. Mahallelerde faaliyet göstermeye başlayan halkevleri toplumda geniş kitlelere ulaşmayı başardı. 1977 yılında halkevi sayısı 529’a ulaştı. Halkevi olma özelliği bu dönemde tam olarak pekişti.

Bu dönemde açılan Aydın halkevi 70’lerin ortalarında kapatılmış, evrakları o dönem faaliyet gösteren TÖBDER’in kasasına kaldırılmıştır. Sefa UYSAL, karmaşıklaşmış siyasi ortamda bir şeyler yapmak gerektiğine inandığı için kapalı bulunan halkevini tekrar açmaya karar vermiştir. 1977 sonlarında ise sol düşünce sempatizanı Sefa UYSAL, TÖBDER’in iki yöneticisi ile irtibata geçip derneği bugünkü Efeler Mahallesi Evliya Çelebi 9.sokakta kısa sürede yeniden faaliyete geçirmiş, 1978 yılında yapılan ilk genel kurulda başkan olmuştur. Sol düşünceye sahip insanlar tarafından açıldığı için hemen dönemin gerçeği olarak sağ görüşlü karşıt grupların baş hedefi durumuna gelmiştir. Zaten o dönemde Aydın’da solcuların hakim olduğu mahallelere sağcılar, sağcıların hakim olduğu mahallelere solcular giremezdi.

Ortamın siyasi yapısı gereği Halkevinde sosyal ve kültürel çalışmaların yanında siyasi çalışmalar önemli yer tutmaya başlamıştır. Aydın Halkevi, o dönemde farklı siyasi düşüncelere yer verebilen ender halkevlerinden birisiydi. Bunu da başaran dönemin başkanı ve siyasi eğitimcisi Sefa UYSAL’dı. Aydın Halkevinin her türlü faaliyeti 12 Eylül darbesi ile sonlandırıldı. Halkevinin evrakları 1984 yılında yine Sefa UYSAL tarafından Valilik Makamına teslim edildi.

12 Eylül darbesinde kapatılan halkevleri uzun yargılamalar sonucu beraatlarından sonra 1987 yılında üçüncü Halkevleri dönemi başladı. Tam anlamıyla küllerinden doğan halkevleri halen 26 ilde faaliyetlerini sürdürmektedir. Ancak 12 Eylül tarihinde kapatılan Aydın Halkevi bir daha hiç açılamadı.

Günümüzde 26 ilde aktif olan Halkevleri faaliyetlerini dernek statüsünde sürdürmektedir. Baskılara boyun eğmeyen, eşitlik, özgürlük ve barış yanlısı özelliklerini hala devam ettirmektedir.

Halkevleri o tarihten günümüze; kitaptır, kütüphanedir, tiyatrodur, sanattır ve kültürdür. Sağlık hakkı için, kadın hakları için, işçi hakları için, çalışanlar için, emekliler için mücadeledir. Kültür sanata desteğinin yanında aydınlanma devrimi gerçekleştiren genç Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk dönemlerinde 10 milyondan fazla insanın okuma yazma öğrendiği bir okuldur. Ve bu çalışması ile dünyada eşi benzeri yoktur.